Coś do poczytania

Polityka - nr 35 (2569) z dnia 02-09-2006; 

Ciemny brąz – czyli co zrobić z islamistami

11 września 2001 r. zmienił świat bardziej, niż nam się to wówczas zdawało możliwe, i chyba bardziej, niż dziś nam się wydaje. Ale nie tylko świat się zmienił. My także.

Jacek Żakowski

Tego dnia glob zaczął się kręcić w przeciwnym kierunku. 

Podobnie jak 28 czerwca 1914 r., kiedy w Sarajewie zginął arcyksiążę Ferdynand. To podobieństwo do zdarzenia, które przerwało pierwszą falę globalizacji, narzuca się nieodparcie. Jak wtedy, tak i teraz szok zdetonował narastające latami napięcia. Zniszczył marzenia (a może złudzenia) i otworzył globalną puszkę Pandory. Łatwość, z jaką to się stało, nasuwa przypuszczenie, że zmiana, która nastąpiła po 11 września, nie była przypadkowa. Inaczej mówiąc, być może tak jak w 1914 r. świat czekał na iskrę, która błysnęła 28 czerwca, tak w 2001 r. świat był gotowy do zwrotu, który nastąpił po 11 września.

Kiedy dziś patrzy się na minione pięciolecie, bardzo dobrze widać, że wcześniej dominujące tendencje zaczęły się odwracać. Globalizacja stanęła, gwałtownie ubyło zwolenników otwierania granic, wizja barwnych, wielokulturowych społeczeństw ponowoczesnego świata w oczach wielu osób gwałtownie straciła powab, a odzyskało go niemal już pogrzebane państwo narodowe. Przybyło też mniej i bardziej otwartych zwolenników interesu narodowego w gospodarce, a ubyło zwolenników wolnego handlu, integracji, wolności gospodarczej oraz swobodnego przepływu towarów i ludzi. Niemal wszystko, co wydawało się ponurą przeszłością, teraz się odradza, a to, co wydawało się nadzieją przyszłości, stopniowo znika. Tematem numer jeden debat uniwersyteckich, rozmów polityków i trosk nas wszystkich przestały być wizje nowego wspaniałego świata, a stały się lęki i strachy, które wywołuje współzależność, nasilająca się obecność obcych w naszym otoczeniu, globalna konkurencja i oczywiście terroryzm, a konkretnie terroryzm islamski albo ogólniej – islamskie zagrożenie.

Wbrew temu, co nam się na ogół wydaje, nie sam 11 września zdecydował o dalszym biegu zdarzeń, lecz reakcja świata. Tą reakcją – zgodnie z tezą Samuela Huntingtona mówiącą o czekającym nas zderzeniu cywilizacji – była globalna wojna z terroryzmem, a konkretnie z islamskim terroryzmem. Zwyciężyła teza mówiąca, że współczesny terroryzm to wyraz trwającego kilkaset lat kryzysu cywilizacji islamskiej, która się zapada i ciągnie nas w otchłań nowego średniowiecza, bo sama nie umie się z niej wydostać.

Porównując większość krajów islamskich z Zachodem trudno tę tezę odrzucić. Trudno też jednak uwierzyć, że wyjaśnia ona wszystkie turbulencje współczesnego świata i wszystkie nasze problemy z islamem. Muzułmańska Turcja na przykład nie rozwija się gorzej niż Polska czy Rosja, a dużo lepiej od wielu krajów Afryki, Azji czy Ameryki Łacińskiej. W Stanach Zjednoczonych muzułmanie należeli do najprężniejszych ekonomicznie mniejszości. Dopóki problemem nie stali się tam palestyńscy uchodźcy, w większości muzułmański Liban nazywany był Szwajcarią Bliskiego Wschodu. Islam ma więc problem, ale może nie jest to problem immanentny.

Z całą pewnością problemy islamu nie są tylko jego problemami. Czytając na przykład w „Gazecie Wyborczej” (12–13.08) doskonały esej Hansa Magnusa Enzensbergera albo w „Dzienniku” równie interesujący artykuł Guya Sormana (21.08) o kłopotach islamu, aż trudno opędzić się od analogii, które powinny dać nam nieco do myślenia.

• Urażona godność, nadwrażliwość, przekonanie o wyjątkowej misji własnej – utożsamianej z wiarą – kultury, niegdyś wspaniałej, a dziś wlokącej się w ogonie cywilizacyjnego pochodu? Przecież nie tylko nam coś to przypomina. W Rosji czy Argentynie ten kompleks aż wyje.

• Upokarzający brak istotnego wkładu do współczesnej cywilizacji? To można powiedzieć o większości świata, bo cywilizację techniczną stworzyło kilka – głównie protestanckich – społeczeństw.

• Lęk o własną tożsamość w obliczu globalnej konkurencji kultur? Może w kilku społeczeństwach świata dziś tego lęku nie ma.

• Drenaż wykształconych mózgów, bieda, kłopoty z demokracją, upośledzenie kobiet? To wszystko wiele krajów odczuwa na co dzień lub odczuwało niedawno. Analfabetyzm i niebezpiecznie wysoki przyrost naturalny? Kto był w Brazylii czy w Indiach, ten wie, że to nie jest tylko islamski fenomen.

• Wpływ religijnych przywódców na życie polityczne? W niewielu krajach islamskich jest on silniejszy niż w Polsce. Wpływ religii na stanowione prawo? Też to chyba skądś znamy. I to nie tylko z Polski. W Ameryce czy Izraelu czynnik teokratyczny też ma ogromne znaczenie.

Nie chodzi mi o to, aby udowodnić, że islam jest w stanie rozkwitu. Bo nie jest. Cywilizacja islamska od setek lat jest – jak mówi Ryszard Kapuściński – w fazie długotrwałego uśpienia. Ale w podobnym uśpieniu są inne cywilizacje. Na przykład prawosławna, latynoamerykańska, afrykańska – by posłużyć się klasyfikacją Samuela Huntingtona. Żadnej z nich nie udało się od pokoleń ani wyjść poza techniczną imitację Zachodu, ani zbudować trwałego dobrobytu, ani na dłuższą metę utrzymać demokracji, chociaż dwie z nich należą do świata chrześcijańskiego i żadna nie ma nic wspólnego z islamem. Do niedawna w podobnej sytuacji były cywilizacje Dalekiego Wschodu – chińska, buddyjska i hinduistyczna. To nam trochę utrudnia odpowiedź na pytanie, dlaczego teraz akurat z muzułmanami mamy taki kłopot. Bo trzeba też powiedzieć, że jest to kłopot dość nowy. Kulturowe, literackie, teologiczne ziarna sprzeciwu wobec modernizacji można oczywiście znaleźć głęboko w islamskiej przeszłości. Ale nie tylko w islamskiej. Chrześcijaństwo i judaizm też zawsze miały i do dzisiaj mają silne antymodernizacyjne odłamy. A pięćdziesiąt lat temu przecież nie było problemu z islamem. To by zaś znaczyło, że źródłem problemu są jakieś nowe zjawiska w obrębie islamu. Więc skąd one się wzięły? 

Odpowiedź wydaje się banalna. Ropa i Palestyna.

Ale to także jest tylko wyrywek odpowiedzi, bo ani problem ropy, ani kwestia palestyńska nie pojawiły się w 2001 r. Łatwości, z jaką islamski terroryzm zmienia dziś obraz świata, nie da się chyba wytłumaczyć samym tylko narastaniem i kumulowaniem się obu problemów. Może więc jednak warto się też nieco bliżej przyjrzeć reakcjom Zachodu. Bo one są dziś całkiem inne niż na przykład 30 lat temu, gdy Czarny Wrzesień porywał samoloty, statki i izraelskich sportowców, co ostatnio przypomniał głośny film Spielberga. Nie da się też naszych dzisiejszych reakcji porównać z reakcjami na akcje IRA, ETA czy Czerwonych Brygad. Może zatem ten terrorystyczny kryzys przebiega inaczej niż poprzednie dlatego (lub również dlatego), że i my jesteśmy inni niż dotychczas?

Że jesteśmy inni, trudno mieć wątpliwości, gdy czyta się na przykład, że „na tę (europejskich muzułmanów) alienację najlepszym lekarstwem będzie natychmiastowa deportacja”. Albo że: „zaraza protestuje, bo organizm nie chce jej przyjąć”. Skąd pochodzą te zdania? Z „Mein Kampf”? Ze „Sturmera”? Nie. Z internetowego forum „Gazety Wyborczej” w dyskusji wywołanej tekstem T.G. Asha o alienacji brytyjskich muzułmanów. Takie pomysły i opinie dwadzieścia lat temu wywołałyby burzę. Dziś nie. Dziś są na porządku dziennym. Więc może to (także) historia Zachodu zatacza fatalne koło?

Siedemdziesiąt lat temu też przecież zaczęło się od żądań deportacji Żydów. Od tego czasu świat widział wiele wielkich „deportacji”. Część z nich przypomniała Erika Steinbach na swojej kontrowersyjnej wystawie w Berlinie. Wszystkie one toczyły się jednak w cieniu wielkich zbrodni. W Polsce i Europie wie o tym każdy dorosły. Trudno więc zrozumieć, czemu ludzie gotowi są wracać dziś do żądań, których makabryczny finał jest przewidywalny? Zwłaszcza trudno zrozumieć, że wraca do nich nie tylko ciemna tłuszcza zawsze żądna krwi i rewanżu, lecz także osoby wykształcone – jak Oriana Fallaci – i mające poważną polityczną pozycję – jak Nicolas Sarkozy, prawicowy kandydat na prezydenta Francji.

A przecież postulat deportacji jest tylko jednym z wielu absurdalnych pomysłów, które jak grzyby po deszczu wyrastają w obliczu obecnej fali terroryzmu. Jego absurdalność (abstrahuję od kwestii etycznych) jest przecież oczywista dla każdego, kto chociaż trochę na ten temat pomyśli. Bo ilu Brytyjczyków o islamsko-pakistańskich korzeniach mieliby deportować Anglicy? Tysiąc? Dziesięć tysięcy? Może sto tysięcy? To by się dało zrobić. Ale w dniu deportacji świat się raczej nie skończy. Czy ci, którzy zostaną, lepiej się zintegrują? Raczej jako krewni deportowanych, stygmatyzowani obywatele którejś kategorii, staną się łatwym łupem kolejnej krucjaty islamskich radykałów. Na dłuższą metę Londyn nie będzie więc bezpieczniejszy. Ale to jeszcze pół biedy. Ważniejsze jest to, co stanie się w Pakistanie. Bo przecież nieraz mogliśmy się przekonać, że w dzisiejszym świecie na dłuższą metę nie da się skutecznie eksportować politycznego ryzyka ani go izolować. Dziesięć czy sto tysięcy radykałów, którzy się w Pakistanie niezwłocznie odnajdą, to może być siła zbyt duża, jak na możliwości chwiejącej się prozachodniej laickiej dyktatury, na czele której stoi generał Musharraf.

Wybuchowy potencjał pozostanie groźny i jego groza szybko wróci do Europy. Jeśli zaś Musharraf upadnie i w Pakistanie powstanie republika islamska, to w ręce fundamentalistów dostanie się nie tylko potężna pakistańska armia i wymarzona przez islamistów bomba jądrowa, ale też technologia nuklearna. Deportacja zdestabilizuje kolejne ważne państwo, a jej ponure skutki także nas wcześniej czy później dopadną. Bo bomba pakistańska de facto stanie się bombą islamską. Będzie też bombą irańską, libańską, palestyńską, sudańską i iracką. W tym sensie deportacja jest więc najlepszym sposobem, by Zachód zrobił kolejny wielki krok na drodze zamieniania poważnych problemów w śmiertelne niebezpieczeństwa.

Porażka w Afganistanie, Iraku i Libanie pokazuje jednak coś więcej niż tylko błędy ciasno myślących generałów i polityków, którzy wierzą, że za pomocą rakiet i bombowców można zapewnić światu bezpieczną przyszłość. Ujawniają one także obecne granice militarnych możliwości Zachodu. Amerykanie, NATO czy Izraelczycy mogą większość krajów obrócić w perzynę. Mogą obalić, uwięzić, osądzić i zabić dyktatora czy wrogiego przywódcę praktycznie każdego kraju poza Chinami i Rosją. Mogą też w niemal każdej stolicy osadzić życzliwe sobie rządy i latami mogą je utrzymywać. Ale nie mogą – jak widać – skutecznie podporządkować sobie tak podbitego islamskiego kraju. Izrael przekonał się o tym w Palestynie, Amerykanie w Iraku, NATO w Afganistanie.

W żadnym przypadku nie ma dobrej odpowiedzi na pytanie, co dalej. Przeciwnik jest zbyt silny lub Zachód zbyt słaby, by ustanowić tam solidne demokracje albo choćby skuteczne kolonialne rządy. Im dłużej zaś trwa zachodnia okupacja lub wojna zachodnio-islamska, tym większe jest prawdopodobieństwo, że gdy się wycofamy, do władzy dojdą antyzachodni fundamentaliści.

Można oczywiście powiedzieć, że Zachód powinien się dozbroić i uderzać mocniej. Ale to też nie jest rozwiązanie. Bo Zachód relatywnie słabnie i jest prawdopodobne, że jego dominacja nie będzie trwała długo. Za 10–20 lat sojusz islamsko-chiński może stanowić realną przeciwwagę dla NATO. Jeżeli przez ten czas nie ułożymy stosunków z islamem, może być z nami krucho. Ale też dzisiejsza przewaga militarna nie starcza, by Zachodowi zapewnić bezpieczeństwo. Bo terroryzm nie jest problemem militarnej natury. Problem jest głównie społeczny i technologiczny.

Społeczny m.in. w tym sensie, że przy islamskim przyroście naturalnym i tempie rozwoju jeszcze przez wiele lat będą tam przybywały miliony młodych, pozbawionych jakiejkolwiek perspektywy mężczyzn, którzy są idealnym materiałem na przyszłych terrorystów albo bojowników jakiejkolwiek sprawy. Dlatego niszcząc infrastrukturę Iraku i Libanu, Izrael i Ameryka nie tyle osłabiają, co konsekwentnie budują zaplecze terroryzmu. Islamska bomba demograficzna może być dla Zachodu groźniejsza niż bomba atomowa.

Problem technologiczny polega zaś na tym, że nowe technologie w niebywałym stopniu ułatwiają walkę terrorystom. W Libanie Hezbollah już ma bezzałogowe, zdalnie sterowane pociski domowej roboty. Nie ma specjalnych przeszkód, by ktoś je zmontował w Ameryce, Anglii albo w Polsce, unieważniając w ten sposób pozory bezpieczeństwa tworzone przez drakońskie kontrole na lotniskach. Nie sztuka trafić latającym modelem w startujący samolot.

Postęp technologiczny sprawia, że nie tylko masowa ekstradycja i interwencja zbrojna, ale też polityka nasilania środków bezpieczeństwa, na dłuższą metę nie ma dużego sensu. Bo terroryści wciąż mają nowe pomysły, które zmuszają nas do wprowadzania kolejnych środków bezpieczeństwa i rezygnowania z kolejnych wolności, wygód czy możliwości. Jeśli teraz bardziej niż rok temu unikam podróży do Ameryki i Anglii, to nie dlatego, że bardziej się boję zamachu, tylko dlatego, że na skutek nowych środków bezpieczeństwa podróże stały się dużo bardziej uciążliwe. W skali społecznej jest to problem znaczący także gospodarczo. Błahostka, jaką jest zakaz wnoszenia na pokład laptopów, sprawia na przykład, że miliony wciąż podróżujących profesjonalistów tracą dziesiątki milionów godzin efektywnej pracy... Może zatem warto się zastanowić, czy jest sens płacić tę cenę. Zwłaszcza że dość daleko zaszliśmy już tą drogą, a poczucia bezpieczeństwa jak nie było, tak nie ma. Nawet bardziej go nie ma, choć centra wielu miast, dworce i lotniska Zachodu wyglądają dziś tak, jak jeszcze niedawno wyglądały tylko centra, dworce i lotniska w dyktaturach Afryki czy Ameryki Łacińskiej. Gdybyśmy mieli konsekwentnie dalej posuwać się tą drogą, szybko musielibyśmy się sami pozamykać w klatkach.

Granice USA i Europy już dziś przypominają dawne granice bloku sowieckiego. Psy, zapory, drut kolczasty, uzbrojeni po zęby strażnicy i urzędnicy, którzy patrzą na nas spode łba. A widać tylko czubek góry lodowej nowego aparatu nadzoru. Dzięki nowym technikom obywatele zachodnich demokracji już są inwigilowani skuteczniej niż obywatele dawnego Związku Sowieckiego. Nie jest więc bezzasadne pytanie, jak daleko można się posunąć w rozbudowywaniu środków bezpieczeństwa, zanim demokracja zacznie się stawać fikcją. Gdyby ten stworzony przez pięć ostatnich lat system dostał się w ręce wrogów demokracji, bylibyśmy w ciężkich tarapatach.

Sposób, w jaki tym razem przeżywamy terrorystyczne ryzyko, sprawia jednak, że o tym nie myślimy. Warto więc sobie przypomnieć, że Nixon musiał ustąpić z urzędu tylko dlatego, iż jego sztab zainstalował podsłuchy w sztabie konkurenta. Temu, kto Watergate pamięta, trudno jest zrozumieć, dlaczego przez ostatnie lata Amerykanie tak łatwo godzili się na to, by władze bez sądowego nadzoru ich podsłuchiwały, a tym bardziej dlaczego świat tak łatwo się godzi na to, że wszystkie nasze rozmowy, maile, esemesy są lub mogą być przechwytywane i elektronicznie analizowane za pomocą amerykańskiego systemu Echelon, który nie podlega żadnej międzynarodowej kontroli.

Pięć lat wojny z terroryzmem dowodzi, że nie tylko mrzonki o rozwiązaniu problemu poprzez ekstradycję „obcych z Europy” i interwencje zbrojne, ale także nasilenie nadzoru, nie rozwiąże problemu bezpieczeństwa. Tylko co z tego wynika? Bo przecież trudno oczekiwać, że miliony ludzi będą bezczynnie czekały na swoją kolejkę do wysadzenia w powietrze.

Po pierwsze, wynika z tego, że trzeba poszukać właściwych proporcji. W Ameryce prawdopodobieństwo śmierci w zamachu terrorystycznym jest znacznie mniejsze niż prawdopodobieństwo śmierci na skutek upadku z drabiny. W Europie jest ono jeszcze mniejsze. To nie znaczy, że się nim nie warto przejmować, ale znaczy to, że chyba jednak popadamy w przesadę, kiedy się godzimy kolejne sfery życia podporządkować walce z terroryzmem. Nawet jeżeli policzymy polskie ofiary zamachów w Londynie i Madrycie, ryzyko śmierci w zamachu będzie dla Polaka nieporównanie niższe od ryzyka śmierci na skutek katastrof budowlanych, spadających sopli czy ukąszenia przez osę. Gdybyśmy więc część kosztów walki z terroryzmem przeznaczyli na poprawę nadzoru budowlanego albo na odśnieżanie dachów, to więcej byśmy zrobili dla naszego bezpieczeństwa.

Po drugie, trzeba się wyrwać z postrzegania ryzyka terrorystycznego w narzuconej przez Huntingtona konwencji zderzenia cywilizacji. To nie cywilizacje (chrześcijańska i islamska) się teraz zderzają, lecz ich ekstremizmy. Bo nie tylko islam ma swoich ekstremistów. Mają ich też chrześcijaństwo i judaizm. Także po naszej stronie część ekstremistów gotowych jest użyć terrorystycznych narzędzi. Żydowscy ekstremiści, mający w Izraelu sporo do powiedzenia, zabili premiera Rabina, który za cenę ustępstw szukał pokoju z Palestyńczykami. Chrześcijańscy ekstremiści, którzy mają sporo do powiedzenia w Ameryce, urządzali zamachy bombowe na kliniki aborcyjne i 11 lat temu wysadzili w powietrze budynek federalny w Oklahoma City (168 ofiar śmiertelnych).

Po trzecie, trzeba się pozbyć złudzenia, że terroryzm jest fenomenem stworzonym przez kryzys islamu. Terroryzm tak samo dobrze gnieździ się w głowach ateistów, chrześcijan, muzułmanów i Żydów. Czy w nich zwycięża, zależy w dużym stopniu od warunków zewnętrznych. Katolicka IRA stosowała terroryzm przez dziesięciolecia. Jej metody były bardziej umiarkowane od metod islamistów, ale też irlandzcy katolicy byli inaczej traktowani przez brytyjskie władze. Gdyby po kolejnym zamachu w Londynie premier Thatcher kazała zbombardować dzielnicę katolicką w Belfaście, następny zamach IRA wyglądałby pewnie podobnie do akcji Al-Kaidy. Nietrudno się też domyślić, że gdyby po zamachu zorganizowanym przez ETA armia hiszpańska zrównała z ziemią centrum San Sebastian, to kolejny zamach byłby bardziej krwawy. A gdyby taka walka potrwała kilka dziesięcioleci, to pewnie w madryckich czy londyńskich kawiarniach pojawiliby się też samobójcy z pasami wypakowanymi plastikiem.

Warto się więc może zastanowić, dlaczego taka reakcja nie wchodziła w grę w Irlandii Północnej ani w Kraju Basków, a jest na porządku dziennym w Iraku, Palestynie czy Afganistanie. Ważnym elementem odpowiedzi będzie z pewnością bariera kulturowa, a może rasowa. Ta sama z grubsza obcość, pogarda i zbiorowa nienawiść – internauta pisze o islamskiej „zarazie” – która po naszej stronie tłumaczy żądanie deportacji i bombardowanie domów niewinnych Irakijczyków, Palestyńczyków, Libańczyków czy afgańskich Pusztunów, po drugiej stronie autoryzuje zamachy terrorystyczne, w których giną niewinni Amerykanie, Anglicy, Hiszpanie i Żydzi. Po obu stronach rasistowska nienawiść napędza się nawzajem. Jeśli chcemy spokoju, ktoś musi tę spiralę przeciąć.

Zachodowi jest to z pewnością dużo łatwiej zrobić, bo w naszym imieniu działają zorganizowane formacje podlegające państwowej kontroli, więc rozsądna większość przynajmniej teoretycznie ma instrumenty, by kontrolować radykalną mniejszość. Po drugiej stronie wciąż jeszcze rozsądnie myśląca większość takich instrumentów nie ma, bo w jej imieniu działają zwykle niedemokratyczne, niejawne organizacje albo dość luźno współpracujące grupki radykałów.

Problem polega na tym, że od 11 września po obu stronach konfliktu radykałowie uzyskali pozycję nieproporcjonalnie silną do ich liczebności.Bo nawet jeżeli radykalizm rozumie się bardzo szeroko, to radykałów nigdzie nie ma więcej niż 20–30 proc. To jednak wystarcza, by eskalować konflikt. Wśród zrewoltowanych przez politykę Blaire’a brytyjskich muzułmanów tylu z grubsza popiera lub akceptuje akcje terrorystyczne. W Ameryce mniej więcej taka część społeczeństwa wierzy, że wojna z terroryzmem to jest Armagedon, a obecni wrogowie Ameryki to słudzy Antychrysta, których należy po prostu unicestwić, co wiąże się ze zgodą na zabijanie przypadkowych cywilów (w Iraku przeszło 40 tys.) i śmierć amerykańskich żołnierzy (przeszło 2600). W Izraelu podobna grupa popiera religijną prawicę, która za wszelką cenę dąży do odbudowania monoetnicznego państwa w historycznych granicach. Jeśli chcemy spokoju, musimy zrozumieć, że nie uda nam się pokonać ekstremistów islamskich, dopóki nie uporamy się z naszymi ekstremistami. Bo oni będą zawsze dążyli do eskalowania konfliktu na rachunek Zachodu. Dla tych, którzy chcą żyć normalnie, wrogiem są ekstremiści, bez względu na to, w czyim imieniu próbują występować. W tym sensie, wzywająca do zemsty na muzułmanach Oriana Fallaci jest równie groźna jak wzywający do zemsty na chrześcijanach mułłowie.

Po czwarte wreszcie, trzeba zacząć się mierzyć z przyczynami problemu. Nie tylko z objawami. Przyczyny zaś są głównie społeczne i polityczne, a dopiero w drugiej kolejności kulturowe albo religijne. Najlepiej widać to w Iraku, gdzie „walka o demokrację” we współczesnym zachodnim wydaniu wprowadziła dużą część laickiego społeczeństwa w stan fanatycznego napięcia religijnego prowadzącego do wojny domowej. Przed inwazją i także przed Saddamem Irak był przecież jednym z najbardziej laickich krajów świata arabskiego. Dziś stał się on największym obozem szkoleniowym i społecznym zapleczem świętej wojny prowadzonej przez szyickich i sunnickich fundamentalistów. Pod hasłem demokratyzacji Zachód zamienił więc nieprzyjemną, ale już gasnącą laicką dyktaturę w radykalną islamską teokrację. Podobny proces ma miejsce w Libanie i Palestynie, gdzie niezrealizowane postulaty społeczne i polityczne stopniowo przyjmują coraz bardziej radykalny religijny kostium. Wcześniej radykalna modernizacja w wykonaniu szacha popieranego przez Zachód wywołała rewolucję islamską w Iranie.

Ale to także nie jest wyłącznie islamski fenomen. Ten sam mechanizm – z zachowaniem proporcji – widać między innymi w Ameryce i w Polsce, gdzie radykalna religia polityczna także stała się wyrazem społecznego i politycznego napięcia, którego nie można inaczej wyrazić w obrębie istniejącego porządku. Radio Maryja w Polsce czy gwałtownie rosnący ruch nowo narodzonych chrześcijan w Ameryce są przecież w istocie rzeczy religijną formą odpowiedzi na te same polityczne wyzwania niesione przez globalizację i radykalizujący się rynek, na które po upadku wielkich utopii XX w. świecka polityka nie ma odpowiedzi. Rosnące osobiste ryzyka, narastająca frustracja wywołana niesioną przez kulturę masową (telewizja satelitarna) nieistniejącą dawniej świadomością ogromu konsumpcyjnych ofert, z których nie można skorzystać, lęk przed utratą podstaw egzystencji i własnej tożsamości, świadomość rosnącego dystansu do tych, którym się udało, w wielu miejscach świata rewoltują dużą część społeczeństwa. 

Tam, gdzie z jakichś powodów ta rewolta nie znajduje laickiego wyrazu, często przybiera ona postać religijną.

W tym sensie dużo racji mają z pewnością ci komentatorzy, którzy uważają, że islamizm (oraz inne radykalne religie polityczne) początków XXI w. ma wiele wspólnego z komunizmem początków XX w. Komunizm i nacjonalizm, których syntezą był w dużym stopniu faszyzm, stanowiły odpowiedź na pierwszą modernizację i pierwszą wielką falę globalizacji, jakie się przetoczyły przez świat na przełomie XIX i XX w. Nowoczesne religie polityczne są odpowiedzią na obecną falę modernizacji, która się przetoczyła przez świat na przełomie XX i XXI w. Można oczywiście z tą tezą polemizować wykazując, że na czele islamistów stoją ludzie zamożni, a wśród religijnych radykałów nie tylko w świecie islamu, lecz również wśród chrześcijan, jest wiele osób wykształconych i dobrze sytuowanych. Choćby prezydent Bush. Ale o komunistach z poprzedniego przełomu stuleci można powiedzieć to samo. W takiej analogii ibn Laden jest Engelsem, mułła Omar Leninem, Al-Kaida jedną ze współczesnych międzynarodówek, a islamiści stanowią odpowiednik jednej ze zrewoltowanych grup proletariatu.

Do takich analogii nie należy się nadmiernie przywiązywać i nie ma sensu ciągnąć ich zbyt daleko. Ale dystans kulturowy i cywilizacyjny między wyrafinowaną rządzącą elitą XIX wieku a dickensowską niepiśmienną tłuszczą młodego kapitalizmu nie był dużo mniejszy niż dystans dzielący dziś zachodnie społeczeństwa od islamskiej masy. Zwłaszcza od milionów muzułmanów mieszkających w zachodniej Europie. Obcość zaś – podobnie jak dzisiaj – w dużym stopniu dyktowała i dyktuje reakcje.

Być może więc w takim sensie historia niestety jednak zatoczyła koło, a islamiści weszli w rolę proletariatu. Skoro tak, to zastanawiając się nad tym, w jaki sposób należy reagować, warto sobie przypomnieć, jak się to koło poprzednio toczyło.

Sto lat temu Europa miała z grubsza biorąc dwa warianty odpowiedzi na komunistyczne wyzwanie, którego część stanowił terroryzm. Odpowiedź rosyjska i pruska skupiała się na represji. Odpowiedź brytyjska i szwajcarska była skoncentrowana na ochronie wolności. Rosja i Prusy więziły komunistów. Anglia i Szwajcaria dawały im azyl (Anglia np. Marksowi, Szwajcaria Leninowi). W bestsellerowej biografii Karola Marksa Francis Wheen opisuje naciski, jakie Prusy wywierały na Anglię, by rozprawiła się z Marksem. Wreszcie po jakimś nieudanym zamachu zrobionym przez komunistów pruski dyplomata triumfalnie dostarcza Anglikom zapis przemówienia, w którym Marks mówił, że może trzeba będzie zabić królową. Ale Anglików i to nie przekonuje. Bo ich zdaniem wolność słowa gwarantuje każdemu prawo mówienia o tym, co kiedyś może trzeba będzie zrobić. W kraju demokratycznym to nie jest karalne, co Prusakowi w głowie się nie mieści. Jego zdaniem Anglicy to po prostu mięczaki. W „Tajnym agencie” tę fundamentalną różnicę doskonale pokazał Joseph Conrad, opisując zamach na obserwatorium w Greenwich (symboliczny dziewiętnastowieczny odpowiednik dwudziestowiecznego WTC w Nowym Jorku) jako pruską prowokację, mającą zmusić Anglików do represji wobec komunistów. Nawet jednak w obliczu kolejnych zamachów Anglicy nie zgodzili się na ograniczenie demokratycznych wolności. Konsekwentnie przeprowadzili natomiast reformy wiktoriańskie, które obniżyły poziom napięcia społecznego i przyniosły Anglii okres największego rozkwitu.

Oczywiście finał – jak zawsze – zależał od wielu czynników, ale jednak warto dziś o nim pamiętać. W Rosji wygrał komunizm. W Niemczech wygrał nazizm. Cenę, jaką świat za to zapłacił, znamy wszyscy. Natomiast Anglia i Szwajcaria zmodernizowały systemy społeczne i polityczne, zrealizowały część postulatów ruchu komunistycznego, włączyły ruch społecznego protestu do demokratycznego spektrum, stopniowo odcięły radykałów od społecznego zaplecza i obroniły wolność oraz demokrację. W Anglii trwało to blisko sto lat, ale się udało, mimo że zamachy terrorystyczne organizowane przez rozmaite ruchy (bo miejsce komunistów zajęli separatyści) nieustannie wisiały w powietrzu.

Jaka nauka może dla nas płynąć z tamtego doświadczenia? Po pierwsze taka, że droga rosyjska i pruska nie zaprowadzi nas raczej tam, gdzie byśmy chcieli, a może nas zaprowadzić zupełnie gdzie indziej. Po drugie taka, że na kryzys cywilizacyjny nie ma żadnego błyskawicznego lekarstwa. To, co wydaje się oczywistym przecięciem węzła gordyjskiego, zazwyczaj okazuje się otwarciem puszki Pandory. Najlepszym tego przykładem jest Irak. Po trzecie, kiedy taki kryzys narasta, raczej nie ma sensu za wszelką cenę skupiać się na zwalczaniu radykałów (terrorystów czy fundamentalistów), bo albo się z nimi przegra (jak w Rosji), albo ci, których celem będzie ich zwalczanie, okażą się jeszcze gorsi (jak w Niemczech), albo wreszcie wpadnie się w bliskowschodnią spiralę przemocy i nienawiści.

Terrorystów trzeba powstrzymywać, radykałów trzeba kontrolować, ale nie ma co liczyć, że tak się problem rozwiąże, więc nie warto niszczyć dobrych stron istniejącego porządku w imię walki z jego zaciekłymi wrogami. Nie warto zwłaszcza rezygnować z wolności, bezpieczeństwa i prawa, w imię mirażu zniszczenia ich wrogów. Na dłuższą metę jedynym ratunkiem jest usuwanie z rzeczywistości tego, czym radykalizm się żywi. I nie ma sensu wierzyć w metafizyczne korzenie społecznego obłędu. On się daje racjonalnie zrozumieć, jeżeli tylko ma się wolę i zdolność racjonalnego myślenia.

Gdy usuniemy racjonalne korzenie islamizmu, młodzi muzułmanie przestaną marzyć o nowym kalifacie, tak jak młodzi robotnicy przestali marzyć o komunistycznym raju. To nie nastąpi prędko (w Ameryce i Europie płytko zakorzeniony terroryzm przełomu lat 60. i 70. trwał jednak kilkanaście lat), bo fala już ruszyła. Ale cierpliwość z pewnością się opłaci, czego nie można powiedzieć o radykalnych „cudownych lekarstwach”.

I nie ma co udawać, że islamski terroryzm spadł na Europę z nieba. Jak nie było go przed wojną w Iraku, tak stopniowo osłabnie, kiedy Europa się stamtąd wycofa. A jeśli uda się także zneutralizować radykałów po stronie Zachodu i sensownie ułożyć sprawy w Palestynie, jeżeli zamiast wyrzucać pieniądze na „wojnę z terroryzmem”, zaczniemy je równie intensywnie wydawać na obcinanie społecznych korzeni islamizmu, to może za kilkadziesiąt lat świat znów będzie równie bezpieczny jak dziesięć lat temu. Wiem, że ta droga większości z nas wydaje się zbyt powolna. Ale szybszą mieliśmy okazję wypróbować. A wcześniej próbowali jej Rosjanie i Niemcy. Ze skutkiem, który znamy.

Jacek Żakowski

Polityka. Niezbędnik Inteligenta 25/2006

Żyd i upiór, wampir i gej. O pokrewieństwach.   Społeczeństwo. Kiedy inny staje się obcym

Trudno nieraz zrozumieć ludzi owładniętych przekonaniem, że to jakieś tajemne moce lub spiski winne są całemu złu świata. Byłoby z tym łatwiej, gdybyśmy odwołali się do bogatej tradycji fantastyki grozy.

 Rafał Nawrocki

Spotykając się – przy rozmaitych okazjach, a któż ich uniknął – z poglądami określanymi powszechnie jako antysemickie, homofobiczne, antyklerykalne i innymi (przekonania o wszechobecnej agenturze, układzie, światowym spisku itp.), reagujemy zazwyczaj na dwa sposoby. Jednym z nich jest próba rozprawienia się z uprzedzeniami na płaszczyźnie racjonalnego dyskursu, drugim zaś milczenie, przepełnione politowaniem dla osoby dotkniętej ciężką społeczną przypadłością. Ten drugi sposób praktyka zdecydowanie potwierdza jako słuszniejszy: jakakolwiek próba polemiki powoduje z reguły gwałtowny rozrost kolejnych wyobrażeń, w których i dla nas znajduje się rola nosicieli rozmaitych ułomności, wielbicieli najskrajniejszych zboczeń bądź też członków lub agentów równie głęboko podziemnych co radykalnych organizacji. A dramatyzacja sporu dokona się tym łatwiej, im bardziej oficjalny będzie on miał charakter.

Owa potrzeba jaskrawego podziału ról na dobrych i złych, charakterystyczna dla tego rodzaju myślenia, zdradza pokrewieństwo z tradycyjnymi wizjami ponadnaturalnego zła i jego etatowych antybohaterów, znanymi z opowiadań o upiorach i współczesnego horroru. W konstrukcji owych wyobrażeń odnajdujemy schematy fabularne i charakterologiczne, których kontekst zdaje się być oczywisty dla choćby przypadkowego czytelnika i widza fantastyki grozy. Albo odwrotnie: spróbujmy podyskutować z kimś głęboko przekonanym o nawiedzeniach duchów czy odpowiedzialności kosmitów za gniecenie zbóż; wiele z używanych w rozmowie strategii okazuje się być tożsame z argumentacją antysemicką lub homofobiczną. Wkroczyliśmy bowiem na teren, gdzie przywoływanie racjonalizmu, nawet w stosunku do tez poddających się takiej weryfikacji, może być jedynie maską dla myślenia płynącego z głębokiego przekonania pokrewnego wierze.

Cechą wspólną wydaje się tu być opanowanie myślenia przez fantazmat. Pojęcie to oznaczało w średniowieczu diabelską ułudę, halucynację, obecnie zaś poprzez psychoanalizę znalazło się także w naukach humanistycznych jako wytwór wyobraźni i podświadomości, uzewnętrzniony przejaw życia wewnętrznego człowieka, często uzyskujący pewną autonomię i pozory niezależności. Fantazmatem może być upiór, który pochyli się nad nami w nocy – ale może to być też śniady, nosaty, przewrotny Żyd, jakiego dostrzeżemy w nielubianym polityku.

Dotychczas jednak w niewielkim stopniu lub wcale nie wskazywano na jawny związek fantazmatów obcości, tyczących mniejszości społecznych, z wyobrażeniami znanymi od wieków z literatury, z fantazmatami artystycznie wykorzystanymi w obrębie fantastyki grozy.

Pełna wersja artykułu dostępna w ARCHIWUM "Polityki".

Atmosferka

Żyjemy w klimacie radykalnej zmiany. Zwolnienia, awanse, degradacje – często dokonują się z naciąganiem prawa, nonszalancko, bez jasnych kryteriów, a właściwie według jednego – czy jesteś wystarczająco za i wystarczająco swój. To budzi lęk. Obywatele IV RP – niczym na plakatach PiS – wolą nie patrzeć nikomu w oczy.

 Barbara Pietkiewicz

Im bardziej władza zwalcza „układ”, tym bardziej on się rozrasta. Zmiany na szczeblu politycznym już nie wystarczą. Premier, uzasadniając zwolnienia w administracji, dzieli się podejrzeniami, że przejęty aparat urzędniczy może sabotować decyzje nowej władzy. Więc każdy, kto pracuje dłużej niż rok, staje się z urzędu podejrzany.

W państwowym radiu każą przynosić kwity z IPN. Kto był kiedykolwiek zarejestrowany (nawet bez swojej wiedzy) jako źródło informacji – straci pracę. We wszystkich instytucjach państwowych trwa wymiana kadr. Z Ministerstwa Finansów ma być zwolnionych 100, może 200 osób. W innych urzędach centralnych – podobnie. Zwalniają starych, bo niekompetentni, zrobili coś złego? Nie – odpowiada premier – bo może nie zrobili nic dobrego. Urzędnicy na ogół nie wierzą, że chodzi tu o obniżkę kosztów, bo cały program tzw. taniego państwa wygląda na fikcję. Są przekonani, że ci, co nie dość zaangażowali się po stronie nowej władzy, nie dość ostentacyjnie popierają rewolucję moralną, mogą stracić środki do życia. A kodeks pracy? W razie czego z budżetowych pieniędzy będą płacone jakieś odszkodowania. I tyle.

Byłam niedawno w szkole w małym miasteczku. Rozmawialiśmy o różnych sprawach w pokoju nauczycielskim. Powiedziałam: gratuluję wam nowego ministra oświaty. Zapadła cisza. Rozmowy dalej nie było. Choć Roman Giertych, zwany przez młodych „wesołym Romkiem”, uchodzi – nawet w koalicji – za figurę niepoważną, to szacowni, wykształceni, oddani zawodowi nauczyciele wolą milczeć.

– Bo nigdy nie wiadomo, kto sypnie – mówi prof. Mirosława Marody, socjolog. – Zawsze jest ktoś, kto pamięta stare sposoby zachowania, a rozdział nagród tę pamięć wzmacnia.  Jeśli ludzie rozpoznają stare sytuacje w nowych, włączają stare zachowania. Nawyki wytworzone w PRL wyciągane są teraz z pamięci i często bezrefleksyjnie przenoszone do praktyki. Po prostu narzędzia. Na podorędziu są dwa podstawowe – ostrożność i donosicielstwo.

Pełna wersja artykułu dostępna w aktualnym wydaniu "Polityki".

Polityka 37/2006

Pocztówki znad krawędzi

Mimo intensywnych starań Romana Giertycha Liga Polskich Rodzin, najmniejszy partner w rządzącej koalicji, niknie w sondażach. Radykalna partia walczy dziś o przetrwanie. Czy po wyborach samorządowych stanie się jedynie skrzydłem wielkiego prawicowego ugrupowania?

 Joanna Cieśla

Sekwencja zdarzeń powtarza się: LPR odpala polityczny fajerwerk i dostaje prztyczek w nos lub w najlepszym wypadku nad propozycją zapada znacząca cisza. Fajerwerk gaśnie, po czym szybko odpalany jest następny. W praktyce wygląda to na przykład tak: w mediach pojawia się informacja o rozmowach prowadzonych przez Jacka Kuronia z SB. Posłowie Ligi Polskich Rodzin natychmiast zwołują konferencję prasową pod hasłem: odebrać Kuroniowi Order Orła Białego.

Albo tak: zbiera się komisja sejmowa ds. banków, a Szymon Pawłowski z LPR już na pierwszym posiedzeniu wnosi o wezwanie Leszka Balcerowicza do zrzeczenia się funkcji prezesa NBP. Równie dobrze mógłby się domagać dla prezesa NBP kary śmierci. Też znalazła się wśród postulatów Ligi Polskich Rodzin obok żądania unieważnienia „najbardziej skandalicznych” prywatyzacji, rozliczenia majątków organizacji działających w PRL, wpisania ochrony życia poczętego do konstytucji, wprowadzenia lekcji patriotyzmu, oddzielenia historii Polski od historii powszechnej, abolicji dla maturzystów, obowiązkowych mundurków dla uczniów.

Odkąd Liga weszła do koalicji z PiS, jej lider wicepremier Roman Giertych tryska pomysłami. Przy czym im bardziej się stara, im więcej wysiłku wkłada, tym ma gorsze rezultaty. Liczby są bezlitosne: w 2005 r. LPR weszła do parlamentu osiągając 8 proc. poparcia. Dziś sondaże dają jej 3 proc., co oznacza, że w razie wcześniejszych wyborów nie wejdzie do parlamentu.

Utworzenie koalicji nie powstrzymało odpływu patriotyczno-katolickiego elektoratu do PiS. Wystarczyło, by partia braci Kaczyńskich odcięła się od liberałów, wzbogaciła ofertę wyborczą o obronę wartości rodzinnych i uzyskała poparcie o. Tadeusza Rydzyka, dyrektora Radia Maryja, by to ona stała się faworytem wyszydzanego przez elity, ale jakże zdyscyplinowanego moherowego elektoratu. PiS jest partią silniejszą, dominującą, stąd większa gwarancja, że wywiąże się ze składanych obietnic.

Pełna wersja artykułu dostępna w aktualnym wydaniu "Polityki".

Polityka 37/2006

Poczet rewanżystów

Jak mizerne byłoby wychowanie trzech powojennych pokoleń Polaków bez zachodnioniemieckich rewanżystów. Od pół wieku używamy tych samych słów, mobilizujemy te same emocje i nawet nie zauważyliśmy, że przeciągamy w nieskończoność bitwę już tylko ze swymi własnymi zmorami.

 Adam Krzemiński

Dziś straszy Erika Steinbach. W latach 50. straszył rewizją granicy na Odrze i Nysie kostyczny kanclerz Adenauer w płaszczu krzyżackim. A w latach 60. minister ds. wypędzonych Theodor Oberländer z batalionu Nachtigall. Potem Herbert Hupka i Herbert Czaja.

Zmarłego przed kilkunastoma dniami Herberta Hupkę, przewodniczącego Ziomkostwa Ślązaków, po raz pierwszy zobaczyłem na żywo w 1985 r., i to z daleka. Z podium w hanowerskiej hali targowej sprawnie dyrygował zebranymi na zlocie, który peerelowskie media doprowadzał do białej gorączki: Śląsk pozostanie nasz. Hupka wprowadzał poczet sztandarowy. Witał prominentów. A gdy do hali wchodził gość honorowy, Helmut Kohl, na znak Hupki tysiące gardeł wyśpiewało hymn: „Znów się zobaczymy mój śląski kraju. Znów się zobaczymy na odrzanej plaży...”. Ciarki mogły przejść po plecach... 

Ale rozmowy ze Schlesierami przy długich stołach z nazwami miejscowości były wzruszające:

– Pan także zna Wałbrzych, Jedlinę, Głuszycę...!? Byłem niedawno, szkoda, że kościół ewangelicki, w którym byłem konfirmowany, grozi zawaleniem. Powinniśmy go razem odrestaurować! 

Te rozmowy, a także publiczny sparing niemieckich polityków z wypędzonymi – w tym również Gerharda Schrödera – dodały mi i Danielowi Passentowi odwagi. Przyjęliśmy zaproszenie do telewizyjnej debaty z przedstawicielami związku Schlesierów. Daniel postawił tylko jeden warunek. Nie rozmawiamy pod planszą z granicami z 1937 r. Zostały zamazane... Sama dyskusja była łatwiejsza, niż sądziliśmy. Nie spieraliśmy się o granice, tylko o to, czy i co możemy razem zrobić dla Śląska...

Potem w 1991 r. Hupka nieoczekiwanie zadzwonił do mnie z warszawskiego Marriotta i poprosił o spotkanie. Był pod wrażeniem wizyty w rodzinnym Raciborzu i prosił o radę, co obejrzeć w Warszawie, bo chce poznać także stolicę państwa, w którym jest Dolny Śląsk, o który teraz będziemy mogli razem zadbać... 

W pewnym momencie zapytałem: – Niech mi pan powie, do kiedy pan tak naprawdę miał nadzieję na zmianę granicy na Odrze i Nysie? – Do końca. Do uznania jej przez zjednoczone Niemcy – odpowiedział bez namysłu. – Ale teraz jest zupełnie nowa sytuacja.

Pełna wersja artykułu dostępna w aktualnym wydaniu "Polityki".

Polityka 37/2006

Tęsknota za solidarnością

W latach 1954–1956, po zamknięciu prawdziwego „Tygodnika Powszechnego”, byłem małym dzieckiem, przypominam sobie jednak bardzo wiele.

 Ludwik Stomma

W domu była bieda, mieszkaliśmy w sześć osób w dwóch sublokatorskich pokojach, chodziliśmy z siostrą w połatanych ubrankach najczęściej dostarczonych z parafii, kaszka owsiana na okrągło. Mama była bez pracy, ojciec dostał wreszcie, po siedmiu miesiącach całkowitego bezrobocia i dalszych ośmiu prowizorki, jakąś możliwość minimalnego, ale stałego zarobkowania w Muzeum Narodowym w Krakowie. Czy na pewno stałego? Pozwolę sobie przytoczyć in extenso list zwiastujący tę szczęśliwą nowinę: „Kraków dnia 1 lipca 1954 r. – Ob. dr Stanisław Stomma – Przydzielam obywatela TYMCZASOWO (wytłuszczenie w oryginale) do Biblioteki w Oddziale Zbiory Czartoryskich z dniem 1 lipca. – Dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie”.

Czy zrozumieją dzisiaj prokuratorzy (bo przecież od dawna już nie historycy) z IPN, że płacąc wprawdzie słowem „tymczasowo” mającym oczywiście stanowić osłonę decyzji przed władzami, dawał dyrektor prof. Tadeusz Dobrowolski przykład ludzkiej solidarności i... odwagi cywilnej? Ale wróćmy od wydarzeń świątecznych do życia codziennego. Właśnie w warunkach niedostatku i zagrożenia, którego dzieci nie rozumiały, ale jakoś odczuwały, pamięć przechowuje mnóstwo radości, jak ja na przykład ową kajzerkę z szynką (sic! z szynką!), którą dostałem od jednego z graczy Wisły, kiedy dostawszy się na stadion przy Reymonta przez dziurę w płocie przyglądałem się treningowi. Był to pierwszy w moim życiu świadomy kęs szynki. Ale były też rzeczy nawet od szynki ważniejsze.

W wywiadzie udzielonym do drugoobiegowej książki Jacka Żakowskiego „Anatomia smaku, czyli o losach »Tygodnika Powszechnego« 1953–1956”, Lublin 1986, opowiadał mój ojciec o losach redakcji: „Wszyscy klepaliśmy biedę i wszyscy ledwie mogliśmy uzbierać na swoje utrzymanie. Natomiast muszę bardzo mocno podkreślić bardzo miłe i serdeczne więzi, jakie nas wszystkich wówczas łączyły. Oboje z żoną wielokrotnie wspominaliśmy tamte czasy jako najładniejsze w naszym życiu. Nie było żadnego niepokoju, nie było niespokojnej działalności politycznej. Była bliska przyjaźń zżytych ze sobą i absolutnie ufających sobie ludzi.

Na przykład z Gołubiewami tworzyliśmy niemal jedną rodzinę. Żony nasze zarabiały robiąc wspólnie zabawki choinkowe. Pomagał im także Gołubiew, który zdaje się wymyślał wzory. Stanowiliśmy prawdziwy kolektyw. Pod tym względem był to okres wspaniały – okres solidarności, przyjaźni, zupełnej pewności siebie i pewności, że wybraliśmy słuszną drogę, że właśnie tak należało postąpić, że trzeba było zamilknąć”.

Pełna wersja artykułu dostępna w aktualnym wydaniu "Polityki".

Polityka 37/2006

Jak to się robi w mediach

Jak przeprowadzić radiową bądź telewizyjną dyskusję polityków, tak aby odbiła się ona szerokim echem?

Najpierw wybieramy temat. Nie może on być ważny ani trudny, bo wówczas byłby nudny. Powinien być niszowy, z gatunku nierozwiązywalnych, a więc na przykład palenie w miejscach publicznych, aborcja, kara śmierci itp. Większości widzów to nie obchodzi, ale wielu lubi popatrzeć, jak dyskutanci skaczą sobie do gardeł, obrzucają się błotem i używają demagogicznych chwytów.

Następnie starannie dobieramy rozmówców. Muszą to być postaci tzw. kontrowersyjne, które wryły się w pamięć widzów niezwykłymi czynami lub wypowiedziami. Dyskutanci powinni być z diametralnie różnych opcji politycznych, gdyż gwarantuje to niemożność osiągnięcia jakiegokolwiek consensusu. Sugerowane pary: Jacek Kurski–Stefan Niesiołowski, Robert Strąk–Joanna Senyszyn, Wojciech Wierzejski–Ryszard Kalisz.

Rozmówców wpuszczamy do studia i już pierwszym pytaniem prowokujemy. Uwaga: prowadzący dyskusję powinien prowokować umiejętnie, tak aby nie dostrzegli tego mniej wyrobieni widzowie. Gdyby rozmowa schodziła na bardziej zasadnicze, poważniejsze tory, prowadzący musi ją skierować na właściwe. Na przykład: „Nieomal nazwano tu pana nieukiem, co pan na to?”. Tak umiejętnie zadane pytanie z pewnością przekształci dyskusję w pyskówkę. A jeśli puszczą komuś nerwy, to awanturę mamy gwarantowaną. Gdyby doszło do oblania przeciwnika wodą mineralną (zawsze pamiętamy, żeby postawić pełne szklanki przed dyskutantami), mamy sukces. Gdy do rękoczynów – pełny sukces. Wówczas pokazują nasz program w innych telewizjach, puszczają w rozgłośniach, cytują w gazetach. Rośnie nasza oglądalność, a za nią ceny reklam przed, w trakcie i po naszym programie. Miłego odbioru.  

Pełna wersja artykułu dostępna w aktualnym wydaniu "Polityki".

Polityka 37/2006

Dyzma, Zgredek i spółka

Przedwojenna zabawa, przypomniana po latach przez Hemara: kiedy na horyzoncie kawiarni pojawiał się kolejny amator półczarnej i plot z towarzyskiej giełdy, wysiadywacze stolika na górce w Ziemiańskiej – Tuwim, Lechoń, Słonimski, Boy, Wieniawa – zastanawiali się: kto go napisał?

 Ryszard Marek Groński

Zasadą tej gry była bowiem pewność, że każdy, absolutnie każdy jest postacią mającą swojego autora. Zabłąkanego między stolikami krewkiego, kto go napisał? Ano, pewnie Sienkiewicz. Kanapowego babiszona – Zapolska. Rozdartego jak sosna młodzieńca w poszukiwaniu ideałów – Żeromski. Damulkę ze sfer – Nałkowska. Generała podzwaniającego orderami – Kaden-Bandrowski... No dobrze, a gdyby przenieść tę zabawę w dzisiejsze czasy, czy miałaby sens? Ile to razy, oglądając desant pań i panów za pośrednictwem mediów wkraczających do naszych domów, zastanawiamy się: komu mamy do zawdzięczenia tę rewię typów, kłębowisko charakterów, póz, zadęć, min, grymasów i prychnięć. Kto ich, na Boga, napisał, wprowadził w świat, kto im dał życie?

– Chciałbym wiedzieć – pyta pacjent. – Czy ja będę żył?
– Chory, chory, a już myśli o kłopotach! – odzywa się w anegdotce pan doktor.

Rzeczywiście, co postać, to kłopot dla spanikowanych oglądaczy, szepczących cichutko: Autor! Autor!

Kto napisał Antoniego Macierewicza? Wiele wskazuje na to, że Gogol. Macierewicz to przecież Nos na służbie, Nos tropiący, Nos wyczulony na zapach butwiejących papierów. W opowiadaniu Gogola Nos oderwał się od swego nosiciela, wybrał samodzielny wariant kariery, został radcą stanu. 

Antoni M. wyżej zamierzył: jest wiceministrem specjalnej troski. Nie do ruszenia bez względu na to, co powie, jakim skrótem myślowym się posłuży, kogo oskarży o wysługiwanie się ruskiej agenturze. W naszym rajskim ogródeczku musi być taki Strach na ruble, musi funkcjonować Nos obdarzony węchem, Nos niezawodny, Nos pomny przestrogi: stań przy władzy, będą ci się kłaniać. Nawet Gogol na jego widok ponownie spaliłby rękopisy, ogarnięty strachem, że wykreowana postać, literacka figura – ożyła.

Bawmy się dalej, zabawa wciąga jak borowina. Kto napisał panią Annę Fotygę? Nareszcie ministra spraw zagranicznych: wiadomo już, że jej poprzednicy kierowali raczej ministerstwem sprawców zagranicznych – sprawców naszych porażek. Odpowiedź jest prosta: otoczoną złymi ludźmi, uważającymi jej awans za mezalians, tkliwie wpatrującą się w oczy obiektu swoich uczuć Fotygę napisała Mniszkówna.

Pełna wersja artykułu dostępna w aktualnym wydaniu "Polityki".

Polityka 37/2006

Polityka i obyczaje

Trzej młodzi wrocławianie, którzy podczas manifestacji przeciw ministrowi Romanowi Giertychowi nieśli transparent z hasłem „K... mać!”, staną przed sądem. Doniesienie o popełnieniu przestępstwa złożył oburzony przechodzień. 

Grzegorz Rak, jeden z pozwanych, powiedział „Gazecie Wrocławskiej”: „Nie znam innego słowa, którym mógłbym dokładniej wyrazić to, co myślę o sytuacji w naszym kraju. »Kurde« nie wystarczy”.

Firma odzieżowa House uczyniła Romana Giertycha bohaterem nowej akcji promocyjnej. 

W witrynach swych sklepów wywiesiła plakaty odwołujące się do słynnej amnestii dla maturzystów: „Reguła Romka: 1+1=3, Kup spodnie i bluzę, a dostaniesz za friko plecak albo buty. Spiesz się, bo minister daje, a jak się rozmyśli, zacznie odbierać”.

W „Dzienniku” całkiem poważna rozmowa z pierwszoklasistą, który w przyszłości chce zostać piłkarzem i grać dla Polski. „To znaczy, że jesteś patriotą?” – pyta dziennikarka. „A kto to jest patriota?” – pyta uczeń. „Ktoś, kto bardzo kocha swoją ojczyznę”. „To jestem patriotą, kocham Polskę. Polska jest fajna”. „Chcesz się uczyć wychowania patriotycznego, tego, jak kochać Polskę?”. „Ale ja już wiem. Oglądałem »Potop«, o Kmicicu. On na pewno był patriotą”.

Pełna wersja artykułu dostępna w aktualnym wydaniu "Polityki".

Polityka. Niezbędnik Inteligenta 25/2006

Pochwała namiętnej różnicy.   Politologia. Jak ocalić demokrację?

Chantal Mouffe, teoretyk polityki z Londyńskiego University of Westminster w rozmowie z Jackiem Żakowskim odpowiada na pytania: • Na czym polega błąd tradycyjnych elit politycznych? • Dlaczego nie warto potępiać populistów? • Jak rozbudzić w elektoracie namiętności? • Po co liberałom naród? • Słowem: Jak ocalić liberalną demokrację?

 Jacek Żakowski

– Piętnaście lat temu powszechnie wierzono, że triumf liberalnej demokracji jest ostateczny i nieodwołalny. Dziś równie powszechnie stawia się pytanie, dlaczego ten projekt zawiódł. Ma pani odpowiedź?

Chantal Mouffe: – W każdym kraju ludzie narzekają na trochę co innego. We Francji i w Austrii głównym problemem stała się imigracja. W Niemczech, w Polsce i w Anglii ograniczanie zabezpieczeń socjalnych. We Włoszech monopolizacja mediów przez Berlusconiego. W USA znikanie dobrych miejsc pracy wypłukiwanych przez globalizację. W Rosji i Ameryce Łacińskiej – gwałtownie rosnące rozwarstwienie...

Ale wszędzie kwestionuje się system.

Bo źródłem problemów jest jego ewolucja. Liberalna demokracja, która w drugiej połowie XX w. przeżyła wielki triumf, ma w sobie nieusuwalne napięcie. Z jednej strony idea liberalna – rządy prawa, parlamentaryzm, pluralizm, indywidualizm. A z drugiej idea demokratyczna – suwerenność ludu i władza większości. To jest w praktyce trudna kombinacja. Carl Schmitt, wybitny niemiecki teoretyk, który stworzył intelektualne podstawy porządku faszystowskiego, udowadniał nawet, że liberalno-demokratyczny projekt jest wewnętrznie sprzeczny i nie może się udać. Brutalnie mówiąc: jeśli większość rządzi, to dlaczego ma się ona samoograniczać uznając konstytucję, wyroki wydawane przez sędziów i prawa mniejszości?

Pełna wersja artykułu dostępna w ARCHIWUM "Polityki".

Polityka. Niezbędnik Inteligenta 25/2006

Ropa – wszystkich nas ostrzegano.   Świat. Widmo klęski paliwowej

To, że niepohamowany apetyt na ropę zagraża przyszłości naszej cywilizacji, powoli dociera do powszechnej świadomości. Ale przepaść między poczuciem zagrożenia i działaniami, aby mu zapobiec, pozostaje wciąż ogromna. Ostatnio odrobinę się skurczyła, bo ropa blisko dwukrotnie podrożała (z 35 dol. za baryłkę latem 2004 r. do 70 dol.), a jej główni dostawcy wydają się bardziej niż kiedyś nieobliczalni. Są zaś cztery poważne powody, by kategorycznie ograniczyć zużycie tego surowca.

 Andrzej Lubowski

Wrzesień 2009 r. Steve, huragan kategorii 5, uderza w Houston. Ofiary w ludziach niewielkie, ale ogromne spustoszenie w infrastrukturze. Zniszczone rafinerie, zbiorniki paliw i platformy wiertnicze u wybrzeża Zatoki Meksykańskiej. W najlepszym wypadku miną miesiące, zanim Houston, gdzie przetwarza się jedną czwartą amerykańskiej ropy, stanie na nogi. Ceny benzyny idą ostro w górę. W wielu miastach ustawiają się kolejki przed stacjami benzynowymi. Zaczyna jej brakować. Stacje telewizyjne na całym świecie pokazują obrazki z Teksasu. Od ekranów nie mogą oderwać oczu terroryści z Al-Kaidy. Czekali cierpliwie na ten moment od września 2005 r., od huraganu Katrina.

26 września 2009 r. W Arabii Saudyjskiej życie toczy się normalnie. Największy na świecie producent ropy naftowej pompuje dziennie 10 mln baryłek. Większość ropy Królestwa wędruje z Abqaiq do rafinerii w Ras Tanura. Abqaiq to małe miasto na pustyni, gdzie odbywa się wstępna obróbka ropy, aby uczynić ją bezpieczniejszą do transportu tankowcami. To Abqaiq był celem nieudanego ataku Al-Kaidy 24 lutego 2006 r.

Godz. 12.45. Kontrolerzy ruchu lotniczego przechwytują rozpaczliwy sygnał od pasażera samolotu lecącego z Teheranu do Rijadu. Zanim zdołali odpowiedzieć, połączenie jest przerwane. Samolot znika z ekranu radaru.

O 13.04 arabski kanał telewizyjny informuje o masowej eksplozji w Abqaiq. W odstępie kilku minut pojawiają się wiadomości o ataku na dwa największe terminale eksportu ropy z Arabii Saudyjskiej w Ras Tanura i Yanbu u wybrzeża Morza Czerwonego.

Wygląda to na robotę Al-Kaidy, powtórkę 11 września. Eksperci spekulują, że ok. 7 mln baryłek ropy dziennie, czyli 8 proc. światowego zużycia, będzie wyeliminowane na co najmniej sześć miesięcy. Ale nikt nie wie na pewno.

Rynki naftowe ogarnia chaos. Cena baryłki sięga 150 dol. Fachowcy szacują, że cena benzyny podskoczy do 7 dol. za galon w USA i do 10 w Europie. Przywódcy polityczni i gospodarczy na całym świecie obawiają się najgorszego.

To scenariusz, wokół którego CNN zbudowała program pt. „Ostrzegano nas”, emitowany w Stanach 18 marca 2006 r. Powstał z udziałem byłego szefa CIA, prezesa British Petroleum, wiceprezesa General Motors i masy ekspertów. Mathew Simmons, analityk naftowy i autor świeżo wydanej książki „Twilight in the Dessert” (Zmierzch na Pustyni – o zasobach Arabii Saudyjskiej i jej przesadnie różowych prognozach wydobycia), twierdzi, że rzeczywistość może być znacznie bardziej ponura. Jak ponura? Simmons ociąga się z odpowiedzią. Seria wojen o dostęp do ropy między sąsiadującymi ze sobą miastami, a w końcu między państwami. Krótko mówiąc – totalny chaos.

Pełna wersja artykułu dostępna w ARCHIWUM "Polityki".